Cách đặt ống thông tiểu nam: Quy trình và đối tượng chỉ định

So với bệnh nhân nữ, kỹ thuật đặt ống thông tiểu ở bệnh nhân nam thường khó khăn và phức tạp hơn do đặc điểm giải phẫu niệu đạo dài và có nhiều đoạn cong. Chính vì vậy, nhân viên y tế cần được đào tạo bài bản, hiểu rõ cấu trúc giải phẫu và thao tác một cách chuẩn xác để hạn chế tối đa rủi ro. Bài viết dưới đây sẽ trình bày chi tiết cách đặt ống thông tiểu nam theo đúng quy trình kỹ thuật lâm sàng.

Cách đặt ống thông tiểu nam: Quy trình và đối tượng chỉ định

Đặt ống thông tiểu nam là gì?

Đặt ống thông tiểu nam là một thủ thuật y khoa nhằm đưa một ống thông (sonde tiểu) qua niệu đạo vào bàng quang của bệnh nhân nam để dẫn lưu nước tiểu ra ngoài. Thủ thuật này thường được thực hiện khi bệnh nhân không thể tự đi tiểu, cần kiểm soát lượng nước tiểu, hoặc trong các trường hợp phẫu thuật, cấp cứu hay theo dõi điều trị. Ống thông tiểu được làm từ các chất liệu mềm như nhựa dẻo, silicon hoặc latex, có thể sử dụng trong thời gian ngắn hoặc dài hạn tùy theo mục đích điều trị.

Do cấu trúc niệu đạo của nam giới dài hơn và có đường cong sinh lý nên cách đặt ống thông tiểu cần thực hiện một cách cẩn thận, đúng kỹ thuật để tránh gây tổn thương niêm mạc, viêm nhiễm hoặc chảy máu. Trước khi tiến hành, bệnh nhân được đặt ở tư thế nằm ngửa, vệ sinh sạch vùng sinh dục ngoài, bôi trơn đầu ống và đưa nhẹ nhàng qua lỗ tiểu. Khi nước tiểu chảy ra, điều đó chứng tỏ ống đã vào đúng bàng quang và có thể cố định lại.

Đặt ống thông tiểu nam là một kỹ thuật đơn giản nhưng quan trọng, hỗ trợ hiệu quả cho việc chăm sóc bệnh nhân trong các tình huống như: bí tiểu cấp, bệnh lý tuyến tiền liệt, chuẩn bị phẫu thuật, đo lượng nước tiểu tồn dư,… Tuy nhiên, nếu không thực hiện đúng cách đặt ống thông tiểu nam có thể dẫn đến các biến chứng như viêm đường tiết niệu, chảy máu, thủng niệu đạo. Do đó, việc thực hiện cần được đảm bảo bởi nhân viên y tế được đào tạo chuyên môn và trong điều kiện vô khuẩn tuyệt đối.

Đặt ống thông tiểu nam là gì?

Trường hợp chỉ định đặt ống thông tiểu nam

Các trường hợp thường được chỉ định thực hiện đặt ống thông tiểu nam là:

Bí tiểu cấp tính

Bí tiểu cấp tính là tình trạng người bệnh đột ngột không thể đi tiểu dù bàng quang căng đầy, gây cảm giác đau tức vùng hạ vị và khó chịu dữ dội. Nguyên nhân thường gặp là do phì đại tuyến tiền liệt, hẹp niệu đạo, sỏi, tổn thương tủy sống hoặc do thuốc. Trong trường hợp này, đặt ống thông tiểu giúp giải phóng nước tiểu nhanh chóng, làm giảm áp lực trong bàng quang, ngăn ngừa nguy cơ vỡ bàng quang hoặc trào ngược gây suy thận. Thủ thuật cần thực hiện càng sớm càng tốt để giảm đau và hạn chế biến chứng. Tuy nhiên, cần kiểm tra chống chỉ định kỹ trước khi tiến hành, đặc biệt là các bất thường giải phẫu niệu đạo.

Theo dõi lượng nước tiểu chính xác

Trong một số tình huống như bệnh nhân sốc, suy thận cấp, sau mổ lớn hoặc đang điều trị tại khoa hồi sức tích cực, việc theo dõi chính xác lượng nước tiểu hàng giờ là rất cần thiết để đánh giá chức năng thận và đáp ứng điều trị. Đặt ống thông tiểu giúp dẫn lưu nước tiểu trực tiếp và liên tục vào túi chứa, từ đó nhân viên y tế dễ dàng ghi nhận lượng nước tiểu một cách chính xác. Thông tin này hỗ trợ quan trọng cho các quyết định y khoa như điều chỉnh dịch truyền, thuốc lợi tiểu hoặc xác định tiến triển của bệnh. Phương pháp này phải được thực hiện vô khuẩn để hạn chế nguy cơ nhiễm trùng tiết niệu.

Hỗ trợ phẫu thuật hoặc thủ thuật y khoa

Trong quá trình phẫu thuật kéo dài, đặc biệt là phẫu thuật bụng dưới, phẫu thuật cột sống hoặc phẫu thuật tiết niệu – sinh dục, việc đặt ống thông tiểu là cần thiết nhằm giữ bàng quang trống, giảm nguy cơ tổn thương do căng giãn và giúp theo dõi nước tiểu trong mổ. Ngoài ra, trong các thủ thuật như nội soi bàng quang, nội soi niệu quản, hoặc thụt thuốc điều trị bàng quang, thông tiểu cũng đóng vai trò hỗ trợ. Điều này đảm bảo điều kiện phẫu thuật thuận lợi, kiểm soát tốt chức năng bài tiết và phát hiện sớm biến chứng đường tiểu nếu có.

Tiểu không tự chủ, cần chăm sóc dài hạn

Ở những bệnh nhân không kiểm soát được việc tiểu tiện như do liệt thần kinh trung ương, sa trực tràng nặng, bệnh nhân nằm bất động lâu ngày, đặt ống thông tiểu giúp duy trì vệ sinh cá nhân và ngăn ngừa viêm loét do nước tiểu ứ đọng. Việc này còn giúp giảm bớt gánh nặng chăm sóc cho người nhà và nhân viên y tế. Tuy nhiên, ở nhóm bệnh nhân phải thông tiểu lâu dài, cần thay ống định kỳ, giữ vệ sinh hệ tiết niệu tốt để phòng tránh viêm nhiễm. Trong một số trường hợp, bác sĩ sẽ cân nhắc dùng thông tiểu ngắt quãng thay vì đặt liên tục để giảm biến chứng.

Trường hợp chỉ định đặt ống thông tiểu nam

Trường hợp chống chỉ định đặt ống thông tiểu nam

Kỹ thuật đặt ống thông tiểu sẽ được chống chỉ định thực hiện với một số trường hợp như:

Chấn thương niệu đạo trước nghi ngờ hoặc xác định

Chấn thương niệu đạo, đặc biệt là ở đoạn niệu đạo trước (niệu đạo dương vật hoặc hành), là chống chỉ định quan trọng trong đặt ống thông tiểu nam. Dấu hiệu nghi ngờ có thể bao gồm: máu chảy từ lỗ tiểu, dương vật bầm tím, phù nề tầng sinh môn, hoặc không thể đưa ống thông vào bàng quang. Trong trường hợp này, cố gắng đặt ống có thể gây rách niệu đạo nặng hơn, hình thành ổ tụ máu hoặc rò niệu đạo.

Nếu nghi ngờ chấn thương niệu đạo, cần chụp niệu đạo ngược dòng (retrograde urethrogram) để đánh giá tổn thương trước khi thực hiện các can thiệp tiếp theo. Trong nhiều tình huống, phương án thích hợp sẽ là đặt ống thông trên xương mu thay vì đặt qua đường tự nhiên.

Hẹp niệu đạo nặng

Hẹp niệu đạo nặng là một trong những chống chỉ định tương đối khi đặt ống thông tiểu nam, đặc biệt nếu chưa đánh giá rõ mức độ và vị trí hẹp. Việc cố gắng đưa ống thông qua đoạn niệu đạo hẹp có thể gây tổn thương niêm mạc, rách niệu đạo, chảy máu hoặc tạo ổ viêm nhiễm tại chỗ.

Ngoài ra, thao tác đặt không đúng kỹ thuật có thể làm tăng nguy cơ tạo sẹo và làm tình trạng hẹp trở nên nghiêm trọng hơn. Trong những trường hợp này, bác sĩ cần tiến hành các biện pháp thăm dò hình ảnh trước (như soi niệu đạo, chụp niệu đạo ngược dòng), hoặc chọn phương pháp thay thế như đặt ống thông trên xương mu hoặc dẫn lưu bằng phẫu thuật nếu cần thiết.

Nhiễm trùng niệu đạo cấp tính

Trong trường hợp bệnh nhân đang mắc nhiễm trùng niệu đạo cấp tính (viêm niệu đạo), việc đặt ống thông tiểu có thể làm lan rộng vi khuẩn ngược dòng lên bàng quang và thận, gây ra các biến chứng nặng như viêm bàng quang, viêm thận – bể thận, hoặc nhiễm trùng huyết. Ngoài ra, niêm mạc niệu đạo đang viêm rất nhạy cảm và dễ tổn thương khi tiếp xúc với ống thông. Do đó, trong tình huống này, đặt thông tiểu chỉ được thực hiện khi thật sự cần thiết và phải dưới điều kiện vô khuẩn tuyệt đối, đồng thời có kế hoạch điều trị kháng sinh phù hợp. Trong đa số trường hợp, việc kiểm soát nhiễm trùng được ưu tiên trước khi thực hiện thông tiểu.

Dị dạng bẩm sinh đường niệu dưới

Ở những bệnh nhân có dị tật bẩm sinh của đường niệu dưới như lỗ tiểu lệch thấp, lỗ tiểu lệch cao, niệu đạo đôi, hoặc bất thường giải phẫu vùng tầng sinh môn – dương vật, việc đặt ống thông tiểu có thể gặp nhiều khó khăn hoặc gây biến chứng nếu không được thực hiện đúng kỹ thuật. Trong các trường hợp này, cấu trúc giải phẫu thay đổi khiến bác sĩ khó xác định đường đi chính xác của niệu đạo, làm tăng nguy cơ đặt nhầm hoặc gây tổn thương. Vì vậy, cần có sự thăm khám kỹ lưỡng và tư vấn chuyên khoa tiết niệu trước khi tiến hành, và đôi khi phải sử dụng phương pháp đặt ống thông bằng hình ảnh hướng dẫn hoặc can thiệp ngoại khoa.

Trường hợp chống chỉ định đặt ống thông tiểu nam

Cách đặt ống thông tiểu nam

Kỹ thuật đặt ống thông tiểu nam sẽ được thực hiện theo các bước sau như:

Chuẩn bị bệnh nhân:

• Trước khi thực hiện thủ thuật, nhân viên y tế cần giải thích cho người bệnh hiểu rõ mục đích, quy trình và cảm giác có thể xảy ra để họ hợp tác và yên tâm.
• Hướng dẫn bệnh nhân nằm ngửa thoải mái trên giường, hai chân duỗi thẳng, cơ thể được che phủ để giữ kín đáo, chỉ để lộ bộ phận sinh dục. Giường nên có độ cao phù hợp để người thực hiện thao tác dễ dàng, tránh phải cúi hoặc với gây mỏi.
• Kiểm tra lại hồ sơ bệnh án, xác định rõ các yếu tố nguy cơ như hẹp niệu đạo, phì đại tuyến tiền liệt hoặc tiền sử dị ứng thuốc.
• Trong lúc thực hiện, cần quan sát sắc mặt, dấu hiệu khó chịu và nhắc nhở bệnh nhân thở chậm, đều đặn để giảm phản xạ co cơ.

Chuẩn bị dụng cụ gồm:

• Găng tay vô trùng
• Thuốc sát trùng Povidone-Iodine
• Tăm bông hoặc gạc y tế
• Gel bôi trơn tan trong nước
• Bộ ống thông tiểu nam (lưu ý chọn đúng kích cỡ phù hợp với bệnh nhân, đặc biệt ở người có hẹp niệu đạo)
• Xilanh 10ml chứa nước vô trùng để bơm bóng giữ ống (nếu dùng ống thông liên tục)
• Thuốc tê lidocain 2% dạng thạch (5–10ml)
• Túi đựng nước tiểu

Đặt ống thông tiểu:

• Sử dụng xà phòng hoặc dung dịch vệ sinh để vệ sinh bộ phận sinh dục.
• Nhân viên y tế tiến hành rửa tay bằng xà phòng để đảm bảo vô khuẩn trước khi tiến hành đặt ống thông tiểu.
• Lắp đầu ống thông vào túi đựng nước tiểu, kiểm tra bóng giữ hoạt động bình thường, sau đó bôi trơn đầu ống (17–30cm).
• Đeo găng tay vô trùng, sát trùng dương vật bằng dung dịch Povidone-Iodine theo hình xoắn ốc từ lỗ niệu đạo ra ngoài, rồi trải săng vô trùng lên vùng chậu.
• Tiêm 5ml lidocain 2% vào niệu đạo, kẹp nhẹ đầu dương vật giữ thuốc lại trong 1 phút để gây tê và làm giãn niệu đạo.
• Đưa đầu ống thông đã bôi trơn vào niệu đạo, giữ hướng lên trên, đẩy nhẹ nhàng theo trục dương vật, chú ý phải giữ dương vật vuông góc với bụng để giảm cong niệu đạo.
• Yêu cầu bệnh nhân hít thở sâu, thả lỏng người. Khi thấy nước tiểu chảy ra chứng tỏ ống đã vào bàng quang.
• Nếu thông liên tục, bơm 5–10ml nước vào bóng giữ rồi rút nhẹ ống đến khi cảm nhận lực cản.
• Cuối cùng, kéo bao quy đầu trở về vị trí ban đầu để tránh hoại tử. Lau sạch vùng kín, cố định ống và đắp chăn che phủ bệnh nhân.

Thu dọn dụng cụ:

• Sau khi đặt xong, tháo bỏ găng tay đúng quy trình và rửa tay bằng dung dịch sát khuẩn nhanh.
• Kiểm tra lại tình trạng tổng quát của người bệnh: mạch, huyết áp, dấu hiệu khó chịu, dòng nước tiểu có thông suốt không. Quan sát xem người bệnh có cảm giác đau tức bàng quang, khó chịu ở dương vật hay không.
• Các dụng cụ đã sử dụng như găng tay, bông gòn, ống tiểu dùng một lần cần bỏ vào thùng chất thải y tế nguy hại.
• Ghi chép đầy đủ thời gian, loại ống sử dụng, tình trạng nước tiểu và phản ứng của người bệnh sau thủ thuật vào hồ sơ điều dưỡng để tiếp tục theo dõi sát sau đặt ống.

Cách đặt ống thông tiểu nam

Có nên theo học ngành Y khoa của trường Đại học VinUni?

Ngành Y khoa hiện nay đòi hỏi những thế hệ bác sĩ không chỉ giỏi chuyên môn mà còn thành thạo các kỹ năng nghiên cứu và thực hành hiện đại. Chương trình đào tạo Bác sĩ Y khoa tại Viện Khoa học Sức khỏe của trường Đại học VinUni được xây dựng theo mô hình giáo dục tiên tiến, tích hợp hài hòa giữa lý thuyết và thực hành chuyên sâu. Chương trình này được phát triển trong khuôn khổ hợp tác chiến lược với Đại học Pennsylvania – một trong những trường Đại học hàng đầu thế giới, đồng thời tuân thủ chặt chẽ các tiêu chuẩn quốc tế và thường xuyên cập nhật những tiến bộ khoa học mới nhất trong lĩnh vực Y học.

VinUni đặc biệt chú trọng đầu tư vào cơ sở hạ tầng hiện đại, nổi bật là Trung tâm Mô phỏng Y khoa – nơi được thiết kế như một bệnh viện thu nhỏ với hơn 30 phòng đào tạo đạt chuẩn quốc tế. Sinh viên có cơ hội tiếp cận và thực hành với các công nghệ tiên tiến như xác người được nhựa hóa (plastination), bàn mổ tương tác ảo và các phòng huấn luyện kỹ năng thông minh. Môi trường học tập mô phỏng này đóng vai trò quan trọng trong việc giúp sinh viên làm quen với các tình huống lâm sàng thực tế, từ đó nâng cao năng lực thực hành và sự tự tin trước khi tiếp xúc với bệnh nhân thật.

Có nên theo học ngành Y khoa của trường Đại học VinUni?

Tóm lại, cách đặt ống thông tiểu nam là kỹ thuật thường gặp nhưng không đơn giản, vì chỉ cần một sai sót nhỏ cũng có thể dẫn đến tổn thương niệu đạo, nhiễm khuẩn tiết niệu hoặc gây đau đớn cho người bệnh. Để đảm bảo hiệu quả và an toàn, nhân viên y tế cần nắm vững giải phẫu hệ tiết niệu nam giới, tuân thủ quy trình kỹ thuật cũng như thực hiện các nguyên tắc vô khuẩn một cách nghiêm túc. Đồng thời, cần quan sát kỹ bệnh nhân trong và sau thủ thuật để kịp thời xử lý các biến chứng. Kỹ năng này cần được thực hành thường xuyên, có giám sát và rèn luyện bằng tinh thần trách nhiệm cao.