Trong kỷ nguyên AI, khi tri thức có mặt ở khắp nơi, vai trò và vị thế của trường đại học nằm ở đâu?

Kỷ niệm Ngày Truyền Thống VinUni, Hiệu trưởng GS. Tan Yap Peng đã đặt ra một câu hỏi mà ngày càng nhiều trường đại học trên thế giới bắt đầu phải đối diện: Điều gì sẽ xảy ra với các trường đại học trong kỷ nguyên AI, khi tri thức không còn khan hiếm?

Trí tuệ nhân tạo đang làm rung chuyển một giả định đã tồn tại hàng thế kỷ trong giáo dục đại học. Suốt nhiều thế hệ, đại học giữ vai trò gìn giữ và tiếp nối tri thức, trao bằng cấp và xây dựng mạng lưới nhân tài. Sinh viên đến với giảng đường để tiếp cận những nguồn tri thức và chuyên môn mà bên ngoài gần như không thể chạm tới.

“Thời đại đó đang dần khép lại,” Giáo sư Tan Yap Peng nhận định.

AI đang phá vỡ thế độc quyền của tri thức. Những hiểu biết ở cấp độ chuyên gia giờ đây có thể được tiếp cận gần như ở bất kỳ đâu, bất kỳ lúc nào. Trong bối cảnh đó, các trường đại học buộc phải đặt lại một câu hỏi nền tảng: giá trị cốt lõi của đại học là gì?

Một số luận điểm nổi bật từ bài phát biểu của GS. Tan Yap Peng:

1. Thế độc quyền của tri thức đang chấm dứt. Với sự phát triển của AI, tri thức ở cấp độ chuyên gia không còn bị giới hạn trong tường rào học thuật.
2. Tương lai thuộc về những chuyên gia được AI trao quyền, không chỉ là người sử dụng AI. Lợi thế thực sự sẽ nằm ở những cá nhân kết hợp năng lực chuyên môn sâu với khả năng khai thác AI một cách thông minh.
3. Năng lực con người trở thành biên giới mới. Phán đoán, tư duy nguyên lý, sáng tạo, đạo đức và năng lực lãnh đạo có trách nhiệm là những phẩm chất mà máy móc khó có thể thay thế.
4. Tốc độ học hỏi sẽ quyết định người chiến thắng. Những cá nhân và tổ chức có khả năng học nhanh – bỏ đi những khuôn mẫu cũ – và học lại liên tục sẽ là những người tiến lên phía trước.
5. Những “người mới” có thể đi nhanh hơn những kẻ dẫn đầu cũ. Theo Provost Tan, các tổ chức trẻ có một lợi thế hiếm có: ít di sản phải bảo vệ và ít thành công quá khứ phải níu giữ. Điều đó cho phép họ học nhanh hơn, thử nghiệm táo bạo hơn và chuyển mình nhanh hơn trong một thế giới đang thay đổi.

Từ góc nhìn đó, GS. Tan Yap Peng nhấn mạnh rằng định hướng chiến lược của VinUni đã rất rõ ràng. Thay vì chỉ phản ứng trước làn sóng AI, VinUni hướng tới việc xây dựng một đại học lấy con người làm trung tâm và được tăng cường bởi AI, với ba hướng hành động trọng tâm:

1. Nâng tầm năng lực đội ngũ: Chuyển mình trở thành những người tư duy lớn, giải quyết vấn đề và học tập suốt đời, đồng thời mở rộng chân trời chuyên môn và tầm ảnh hưởng của nhà trường.
2. Thúc đẩy xuất sắc trong nghiên cứu: Đưa VinUni tiến hóa từ một đại học thiên về giảng dạy sang một đại học nghiên cứu, mở ra những con đường mới nhằm gia tăng tác động khoa học cả về chất lượng lẫn quy mô.
3. Tích hợp AI trên toàn hệ thống: Ứng dụng AI trong mọi hoạt động – từ giảng dạy, nghiên cứu đến quản trị và dịch vụ – nhằm nâng cao hiệu quả, tính linh hoạt và năng lực thích ứng của tổ chức.

Dưới đây là trích đoạn từ bài phát biểu của Hiệu trưởng GS. Tan Yap Peng:

“Trong nhiều thập kỷ, các trường đại học đóng vai trò của tri thức, các mạng lưới nhân tài và những chứng chỉ được xã hội tin cậy. Sinh viên đến với đại học để học hỏi, kết nối và được chứng nhận.

Nhưng thời đại đó đang dần khép lại.

Trí tuệ nhân tạo đã phá vỡ thế độc quyền đó. Ngày nay, tri thức không còn khan hiếm. Nó trở nên dồi dào, tức thời và có khả năng tự sinh. Bất kỳ ai, ở bất kỳ đâu, đều có thể tiếp cận các giải pháp, mô phỏng và hiểu biết ở cấp độ chuyên gia theo nhu cầu.

Các mạng lưới nhân tài cũng không còn bị giới hạn trong khuôn viên trường đại học; chúng đã trở thành toàn cầu, số hóa và được hỗ trợ bởi AI. Ngay cả các bằng cấp cũng không còn là sự đảm bảo tuyệt đối trong một thế giới nơi máy móc có thể tạo ra những kết quả mà trước đây chỉ những chuyên gia sâu mới làm được.

Chỉ trong ba năm, AI đã phát triển từ việc trả lời những câu hỏi đơn giản sang thể hiện năng lực ở cấp độ tiến sĩ và chuyên gia trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

Khi tri thức trở thành một loại hàng hóa phổ biến, giống như nước hay điện, chúng ta buộc phải đặt ra một câu hỏi nền tảng:

Vai trò của đại học trong việc nuôi dưỡng nhân tài và các nhà lãnh đạo tương lai sẽ là gì?

Các trường đại học nên ưu tiên những hướng nghiên cứu nào để giải quyết những thách thức quan trọng và khó khăn nhất của thế giới?

Điều này đòi hỏi chúng ta phải thiết kế lại cách tiếp cận đối với giảng dạy, nghiên cứu và phục vụ cộng đồng.

Khi AI có thể thực hiện hành động dựa trên chỉ dẫn của con người, chúng ta cần nuôi dưỡng những năng lực vẫn thuộc về con người một cách đặc biệt: khả năng phán đoán, tư duy từ nguyên lý, sáng tạo, sự đồng cảm, lập luận đạo đức, khả năng định hình vấn đề và tinh thần lãnh đạo có trách nhiệm. Sinh viên và các nhà nghiên cứu của chúng ta không chỉ đơn thuần là người sử dụng AI, mà phải trở thành những nhà lãnh đạo có khả năng quản lý và định hướng trí tuệ máy móc với mục đích và nhân cách rõ ràng.

AI có thể tạo ra câu trả lời nhanh hơn và đôi khi toàn diện hơn con người. Nhưng AI không thể xác định mục đích, đặt ra những câu hỏi đúng đắn, hay quyết định điều gì thực sự quan trọng.

Lợi thế cạnh tranh thực sự sẽ không thuộc về những “chuyên gia AI” chỉ đơn thuần sử dụng các công cụ AI. Nó sẽ thuộc về những chuyên gia được AI – các kỹ sư, nhà khoa học xã hội, lãnh đạo doanh nghiệp và bác sĩ với nền tảng chuyên môn sâu – những người sử dụng AI như một bộ khuếch đại để tăng tốc độ hiểu biết, nâng cao năng lực giải quyết vấn đề và xử lý những thách thức phức tạp trong thế giới thực. Mục tiêu không phải là làm việc chăm chỉ hơn hay nhanh hơn, mà là giải quyết những vấn đề trước đây vượt quá giới hạn thể chất và nhận thức của con người. Năng lực quan trọng nhất mà chúng ta cần nuôi dưỡng chính là tốc độ học hỏi (learning velocity) – khả năng học nhanh, từ bỏ những tư duy lỗi thời và liên tục học lại.

Điều này không chỉ áp dụng cho sinh viên, mà còn cho giảng viên, nhà nghiên cứu và đội ngũ quản lý của chúng ta.

Trong Ngày Truyền thống vừa qua, tôi đã nói về lợi thế của những người mới. Những người mới có thể di chuyển nhanh hơn bởi chúng ta có ít di sản cần bảo vệ và ít thành công quá khứ phải bám giữ. Những người mới có thể chiến thắng bằng cách học nhanh hơn, xây dựng nhanh hơn và hành động táo bạo hơn, trước khi những người dẫn đầu hiện tại kịp buông bỏ quá khứ. Mới mẻ và thận trọng có thể là điều nguy hiểm. Nhưng mới mẻ mà dám táo bạo lại có thể trở thành sức mạnh.

Đây chính là thời điểm của chúng ta. Hãy cùng xây dựng VinUni không phải như một trường đại học phản ứng trước AI, mà như một đại học lấy con người làm trung tâm và được tăng cường bởi AI, với ba hướng hành động rõ ràng:

1. Thứ nhất, nâng tầm năng lực đội ngũ. Chúng ta cần chuyển mình thành những người tư duy lớn, giải quyết vấn đề và học tập suốt đời, mở rộng chân trời chuyên môn và tầm ảnh hưởng của tổ chức.
2. Thứ hai, thúc đẩy xuất sắc trong nghiên cứu. Chúng ta sẽ tiến hóa từ một trường đại học thiên về giảng dạy sang một đại học nghiên cứu, đồng thời tiên phong trong những cách tiếp cận đổi mới nhằm gia tăng tác động khoa học cả về chất lượng và quy mô.
3. Thứ ba, tích hợp AI trên toàn bộ hệ thống. Chúng ta sẽ ứng dụng AI trong mọi hoạt động của trường, từ giảng dạy và nghiên cứu đến quản trị và dịch vụ nhằm nâng cao hiệu quả, năng lực vận hành và khả năng thích ứng của tổ chức.