Bí quyết định hướng nghề nghiệp để không chọn sai ngành

Định hướng nghề nghiệp đang trở thành mối quan tâm hàng đầu của học sinh, sinh viên và cả những người đã đi làm trong bối cảnh thị trường lao động liên tục thay đổi. Việc hiểu rõ bản thân, nắm bắt xu hướng ngành nghề và biết cách xây dựng lộ trình phát triển không chỉ giúp tiết kiệm thời gian, chi phí mà còn mở ra nhiều cơ hội trong tương lai. Tại VinUni, công tác hướng nghiệp được chú trọng thông qua nhiều mô hình hỗ trợ và trải nghiệm thực tế, giúp người học tự tin hơn khi đưa ra quyết định cho con đường sự nghiệp của mình.

Định hướng nghề nghiệp giúp học sinh sinh viên lựa chọn ngành phù hợp

1. Định hướng nghề nghiệp là gì và tại sao lại quan trọng hơn bao giờ hết?

Ngày nay, nhiều bạn trẻ vẫn chọn ngành theo xu hướng, kỳ vọng gia đình hoặc thông tin thiếu chính xác, dẫn đến học sai, làm sai và lãng phí thời gian. Đó là lý do định hướng nghề nghiệp trở nên cấp thiết, giúp mỗi người lựa chọn lộ trình phù hợp ngay từ đầu.

 1.1. Không chỉ là “chọn nghề”: Định nghĩa đúng về định hướng nghề nghiệp

Định hướng nghề nghiệp được định nghĩa bằng cách mỗi người nhìn nhận và tiếp cận con đường sự nghiệp của mình. Đây được xem là động lực cốt lõi ảnh hưởng đến lựa chọn nghề nghiệp cũng như hành vi tự quản lý sự nghiệp của cá nhân.

Như vậy, định hướng nghề nghiệp trong tương lai không đơn thuần dừng lại ở việc chọn một ngành học hay công việc bất kỳ. Đây là quá trình giúp cá nhân hiểu rõ năng lực, sở thích, tính cách, giá trị sống và mục tiêu dài hạn, từ đó xây dựng lộ trình phát triển phù hợp.

Một định hướng phát triển nghề nghiệp đúng đắn bao gồm việc tìm hiểu thị trường việc làm, phân tích xu hướng công nghệ, cũng như đánh giá cơ hội thăng tiến trong tương lai. Nói cách khác, đây là sự kết hợp giữa “hiểu mình” và “hiểu nghề” để đưa ra quyết định sáng suốt.

 1.2. Lợi ích của việc định hướng nghề nghiệp đúng đắn

Định hướng nghề nghiệp từ sớm mang lại nhiều giá trị thiết thực cho học sinh, sinh viên và người trẻ trong giai đoạn lựa chọn con đường tương lai:

• Mở rộng nhận thức về nghề nghiệp: Nhiều bạn trẻ chỉ biết đến các nhóm ngành phổ biến. Việc được định hướng giúp họ tiếp cận thêm nhiều lĩnh vực mới như robot, trí tuệ nhân tạo hay năng lượng tái tạo – những ngành có tiềm năng phát triển mạnh trong tương lai.
• Hạn chế nguy cơ chọn nghề sai: Thiếu thông tin khiến người học thường chọn nghề theo đám đông hoặc lời giới thiệu quen thuộc. Định hướng đúng giúp lựa chọn dựa trên năng lực, sở thích và mục tiêu dài hạn.
• Tăng sự tự tin trong quá trình học tập: Hiểu rõ lộ trình tương lai giúp người học chủ động trang bị kỹ năng, đưa ra quyết định chính xác hơn và đạt hiệu quả tốt trong quá trình đào tạo.
• Nhận ra thế mạnh của bản thân: Qua các bài đánh giá, hoạt động trải nghiệm và trao đổi, các bạn sẽ hiểu rõ điểm mạnh, tính cách và sở thích, từ đó dễ chọn nghề phù hợp hơn.
• Kết nối kiến thức với thực tiễn công việc: Tư vấn nghề nghiệp giúp người học thấy rõ giá trị của kiến thức trong đời sống và môi trường làm việc, tạo động lực học tập rõ ràng và bền vững hơn.
• Lựa chọn đúng môn học và kỹ năng cần thiết: Khi nắm được yêu cầu của nghề, học sinh sẽ biết mình cần tập trung vào những môn nào và rèn kỹ năng gì cho chặng đường sau này.
• Nuôi dưỡng tư duy học tập suốt đời: Được định hướng tốt, người học hiểu rằng thành công không dừng lại ở bằng cấp, mà là quá trình liên tục cập nhật kiến thức và kỹ năng để thích ứng với thay đổi.

Để làm được điều đó, nhà trường, gia đình và cộng đồng cần đồng hành, tạo điều kiện tiếp cận thông tin đa dạng, tổ chức chương trình hướng nghiệp, kết nối chuyên gia và trao cơ hội trải nghiệm thực tế. Những yếu tố này sẽ góp phần giúp thế hệ trẻ xây dựng định hướng nghề nghiệp cho tương lai vững chắc hơn.

 2. Thời điểm nào cần định hướng nghề nghiệp? (Dành cho mọi đối tượng)

Định hướng nghề nghiệp không chỉ dành riêng cho học sinh đang chuẩn bị thi đại học. Trên thực tế, mỗi giai đoạn trong hành trình học tập và làm việc đều tồn tại những băn khoăn riêng, đòi mỗi người phải nhìn lại bản thân và thị trường việc làm để đưa ra lựa chọn kịp thời. Vì vậy, dù đang là học sinh, sinh viên hay người đi làm, việc xác định lại hướng đi phù hợp luôn cần thiết.

 2.1. Giai đoạn học sinh THPT: Đặt nền móng đầu tiên

Đây là thời điểm quan trọng để học sinh khám phá thế mạnh, sở thích, tính cách và định hình mục tiêu tương lai. Việc được hướng nghiệp từ sớm giúp các em lựa chọn đúng ngành học ở bậc đại học hoặc cao đẳng, tránh tình trạng chọn ngành theo xu hướng hoặc cảm tính. Đồng thời, các bài trắc nghiệm nghề nghiệp, buổi tư vấn và hoạt động trải nghiệm sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về yêu cầu và cơ hội của từng ngành.

Định hướng nghề nghiệp cho học sinh THPT là bước đặt nền móng đầu tiên

 2.2. Giai đoạn sinh viên: Hoang mang và vỡ mộng

Đối với nhiều sinh viên, những năm đầu đại học có thể là giai đoạn “vỡ mộng” khi thực tế ngành học khác xa với kỳ vọng ban đầu. Đây là lúc việc định hướng lại trở nên cần thiết. Thông qua thực tập, tham gia câu lạc bộ, dự án hoặc lắng nghe cố vấn học tập, sinh viên có thể đánh giá đúng năng lực, điều chỉnh lộ trình và trang bị kỹ năng phù hợp với nhu cầu tuyển dụng. Điều này giúp tránh tình trạng mất phương hướng hoặc “ra trường không biết làm gì”.

Định hướng nghề nghiệp giúp sinh viên tránh khỏi tình trạng mất phương hướng khi ra trường

 2.3. Giai đoạn người đi làm: “Ngã rẽ” sự nghiệp

Ngay cả khi đã đi làm, nhiều người vẫn có thể rơi vào cảm giác bế tắc, chán nản hoặc không phù hợp với công việc hiện tại. Khi đó, định hướng nghề nghiệp giúp đánh giá lại điểm mạnh, giá trị cá nhân và mục tiêu dài hạn, từ đó đưa ra quyết định chuyển ngành, nâng cao kỹ năng hoặc thay đổi môi trường làm việc. Việc xác định rõ ràng hướng đi mới giúp người đi làm tự tin hơn và nâng cao hiệu quả công việc.

VinUni và ADECCO Việt Nam thỏa thuận hợp tác về phát triển sự nghiệp và hỗ trợ nghiên cứu sau đại học cho sinh viên VinUni

3. Lộ trình 5 bước định hướng nghề nghiệp hiệu quả (Áp dụng cho mọi lứa tuổi)

Định hướng nghề nghiệp không phải là quyết định “một lần cho xong”, mà là quá trình dài cần sự chủ động, quan sát và điều chỉnh liên tục. Dưới đây là lộ trình 5 bước giúp mỗi cá nhân tìm ra hướng đi phù hợp, dù đang ở bất kỳ giai đoạn nào của sự nghiệp.

Lộ trình 5 bước định hướng nghề nghiệp áp dụng cho mọi lứa tuổi

Bước 1: Thấu hiểu bản thân – “Bạn là ai?”

Điểm khởi đầu quan trọng của mọi định hướng là hiểu rõ chính mình. Điều này bao gồm việc nhận diện sở thích, tính cách, năng lực, giá trị sống và mong muốn dài hạn. Các bài trắc nghiệm như MBTI, Holland (RIASEC) hay phản hồi từ thầy cô, đồng nghiệp có thể hỗ trợ quá trình tự nhận thức. Khi hiểu rõ mình mạnh ở đâu, thích điều gì, quyết định nghề nghiệp sẽ trở nên rõ ràng hơn.

Bước 2: Khám phá thế giới nghề nghiệp – “Ngoài kia có gì?”

Song song với việc hiểu bản thân, mỗi cá nhân cần tìm hiểu thị trường lao động: những ngành nghề đang phát triển, yêu cầu kỹ năng, xu hướng chuyển dịch trong tương lai. Việc đọc tài liệu, tham gia hội thảo, gặp gỡ chuyên gia hoặc đơn giản là tìm kiếm thông tin trực tuyến sẽ giúp mở rộng góc nhìn và tránh bỏ lỡ cơ hội tiềm năng.

Bước 3: Trải nghiệm và kiểm chứng

Kiến thức lý thuyết không đủ để đưa ra lựa chọn chính xác. Trải nghiệm thực tế như thực tập, làm việc bán thời gian, tham gia dự án, câu lạc bộ hoặc các hoạt động tình nguyện giúp mỗi người cảm nhận rõ hơn về công việc. Đây cũng là cách để kiểm chứng xem ngành nghề mình chọn có phù hợp với tính cách và năng lực hay không.

Bước 4: Ra quyết định và lập kế hoạch

Sau khi đã hiểu bản thân và thị trường, cá nhân cần đưa ra quyết định rõ ràng: chọn ngành học, chọn kỹ năng cần phát triển, hoặc chọn môi trường làm việc phù hợp. Kèm theo đó là kế hoạch hành động cụ thể theo từng giai đoạn, bao gồm mục tiêu ngắn hạn, trung hạn và dài hạn. Kế hoạch càng chi tiết, việc theo đuổi mục tiêu càng dễ dàng.

Bước 5: Hành động và linh hoạt điều chỉnh

Định hướng nghề nghiệp luôn có thể thay đổi khi môi trường lao động biến động hoặc khi bản thân trưởng thành hơn. Vì vậy, điều quan trọng là duy trì sự linh hoạt, tiếp tục cập nhật kỹ năng mới và sẵn sàng điều chỉnh kế hoạch khi cần. Sự kiên trì, kết hợp tư duy mở, sẽ giúp mỗi người tiến xa hơn trong sự nghiệp.

 4. Các công cụ và bài trắc nghiệm định hướng nghề nghiệp phổ biến hiện nay

Ngày nay, có rất nhiều công cụ và phương pháp đánh giá được nghiên cứu và cho ra đời như một cách định hướng nghề nghiệp nhằm hỗ trợ người học xác định lộ trình phù hợp hơn. Đồng thời, việc nhận diện những sai lầm phổ biến trong quá trình định hướng sẽ giúp hạn chế nguy cơ chọn sai ngành ngay từ đầu.

 4.1. Trắc nghiệm Holland (RIASEC)

Trắc nghiệm Holland phân loại tính cách nghề nghiệp thành sáu nhóm: Thực tế (R), Nghiên cứu (I), Nghệ thuật (A), Xã hội (S), Quản lý (E) và Kỹ thuật (C). Kết quả giúp cá nhân xác định môi trường công việc phù hợp với sở thích và tính cách của mình, từ đó dễ dàng chọn ngành học và nghề nghiệp tương ứng.

Trắc nghiệm Holland RIASEC phân nhóm tính cách nghề nghiệp

 4.2. Trắc nghiệm MBTI

MBTI đánh giá con người dựa trên bốn cặp đặc tính nổi bật, tạo ra 16 nhóm tính cách khác nhau. Đây là công cụ hữu ích để nhận diện lối tư duy, phong cách giao tiếp, cách xử lý thông tin và môi trường làm việc phù hợp. Nhiều tổ chức và doanh nghiệp sử dụng MBTI để bố trí nhân sự và xây dựng đội nhóm hiệu quả.

Trắc nghiệm MBTI đánh giá nhóm tính cách theo 16 loại

 4.3. Mô hình Ikigai

Ikigai là mô hình giúp cá nhân tìm ra “lý do để sống” thông qua giao điểm giữa bốn yếu tố: điều bạn thích, điều bạn giỏi, điều xã hội cần và điều bạn được trả lương. Đây là phương pháp mang tính định hướng dài hạn, giúp xác định nghề nghiệp phù hợp với giá trị sống và mục tiêu cá nhân.

Mô hình Ikigai tìm lý do nghề nghiệp phù hợp

 4.4. Sinh trắc vân tay

Sinh trắc vân tay dựa trên phân tích dấu vân tay để dự đoán chỉ số thông minh, thế mạnh và khả năng phát triển của người học. Dù vẫn còn nhiều tranh luận về tính khoa học, công cụ này được nhiều phụ huynh tham khảo như một nguồn thông tin bổ trợ trong giai đoạn lựa chọn định hướng.

Sinh trắc vân tay hỗ trợ nhận diện thế mạnh nghề nghiệp

5. Những sai lầm phổ biến cần tránh khi định hướng sự nghiệp

Mặc dù ngày càng có nhiều thông tin hỗ trợ định hướng nghề nghiệp, không ít người vẫn mắc sai lầm khi đưa ra lựa chọn cho tương lai. Nguyên nhân xuất phát từ việc hiểu chưa đủ về bản thân, thiếu trải nghiệm thực tế hoặc bị tác động bởi yếu tố bên ngoài.

Nhận diện sớm những sai lầm này sẽ giúp mỗi cá nhân đưa ra quyết định sáng suốt, tránh lãng phí thời gian và mở ra cơ hội phát triển bền vững hơn. Dưới đây là những sai lầm phổ biến cần tránh để bảo vệ thời gian, chi phí và cơ hội phát triển tương lai:

• Chọn nghề theo xu hướng “hot”: Chạy theo ngành đang nổi mà không cân nhắc sở trường có thể dẫn đến học sai, làm trái ngành khi thị trường thay đổi.
• Nghe theo mong muốn của gia đình hoàn toàn: Phụ huynh có kinh nghiệm nhưng không thể thay thế cảm nhận và giá trị cá nhân của người học. Lựa chọn dựa hoàn toàn vào ý kiến gia đình dễ dẫn đến mất động lực.
• Bỏ qua tính cách và năng lực cá nhân: Một nghề phù hợp với người khác chưa chắc phù hợp với bản thân. Tính cách và năng lực quyết định sự gắn bó lâu dài.
• Không tìm hiểu nhu cầu thị trường: Thiếu khảo sát về cơ hội việc làm, mức độ cạnh tranh hay mức lương có thể khiến người học chọn ngành “đến nơi mới thấy bế tắc”.
• Thiếu trải nghiệm thực tế: Chỉ nghe mô tả không phản ánh đầy đủ tính chất công việc. Không trải nghiệm qua thực tập, dự án hay trò chuyện với người trong nghề dễ khiến kỳ vọng sai lệch.
• Đánh giá sai khả năng học tập và sức bền: Một số ngành đòi hỏi quá trình học dài, kiến thức chuyên sâu và kỷ luật cao. Thiếu hiểu biết dễ dẫn đến bỏ giữa chừng.
• Mù mờ về mục tiêu dài hạn: Không đặt mục tiêu rõ ràng khiến việc học và tích lũy kỹ năng rời rạc, thiếu định hướng và khó xây dựng lộ trình thăng tiến.
• Bỏ qua kỹ năng mềm: Nhiều bạn trẻ chỉ chú trọng kiến thức chuyên môn mà quên mất kỹ năng giao tiếp, tư duy phản biện và làm việc nhóm – yếu tố quan trọng khi đi làm.

Tránh những sai lầm này sẽ giúp mỗi cá nhân xây dựng lựa chọn nghề nghiệp đúng đắn hơn, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển lâu dài.

 6. Mô hình phát triển nghề nghiệp 5Cs cho sinh viên tại trường Đại học VinUni

Trường Đại học VinUni xây dựng một lộ trình định hướng nghề nghiệp bài bản dưới tên gọi “Mô hình phát triển nghề nghiệp 5Cs”. Mô hình này hướng tới việc hỗ trợ sinh viên từ khâu khám phá bản thân đến ra hành động và tương tác với thị trường lao động.

 6.1. Khám phá nghề nghiệp

Bước đầu tiên trong mô hình định hướng nghề nghiệp của VinUni giúp sinh viên mở rộng hiểu biết về thế giới ngành nghề: tham gia các buổi gặp gỡ lãnh đạo, chuyên gia trong ngành, hội thảo nghề nghiệp, sự kiện kết nối doanh nghiệp. Đây là giai đoạn sinh viên đặt câu hỏi: “Ngoài kia có những công việc nào? Tôi phù hợp với công việc nào?”

Khám phá nghề nghiệp là bước đầu tiên trong mô hình định hướng nghề nghiệp tại VinUni

 6.2. Sẵn sàng nghề nghiệp

Sau khi khám phá, sinh viên được trang bị kỹ năng và chiến lược để bước vào thị trường thực tế như kỹ năng viết hồ sơ, phỏng vấn, kỹ năng mềm, xây dựng mối quan hệ doanh nghiệp, thực tập. Mục tiêu là giúp sinh viên đủ năng lực “đáp ứng” yêu cầu tuyển dụng và môi trường làm việc ngay khi tốt nghiệp.

Sinh viên VinUni trang bị kỹ năng sẵn sàng nghề nghiệp

 6.3. Tư vấn hướng nghiệp

VinUni cung cấp các buổi tư vấn cá nhân 1 – 1 giữa sinh viên và cố vấn nghề nghiệp/giảng viên chuyên môn. Sinh viên được trao đổi về mục tiêu nghề nghiệp, xác định kỹ năng cần phát triển, lên kế hoạch học tập phù hợp.

Buổi tư vấn hướng nghiệp 1 – 1 cho sinh viên VinUni

6.4. Cố vấn hướng nghiệp

Ở giai đoạn này của quy trình định hướng nghề nghiệp trong tương lai, sinh viên kết nối với chuyên gia hoặc người đã thành công trong ngành để nhận được hướng dẫn thực tế, chia sẻ kinh nghiệm và mở rộng mạng lưới chuyên nghiệp.

Chuyên gia, mentor cố vấn phát triển nghề nghiệp cho sinh viên VinUni

 6.5. Điểm đánh giá nghề nghiệp

VinUni thiết kế các “điểm dừng” nghề nghiệp như hội chợ việc làm, ngày hội nghề nghiệp, sự kiện networking với doanh nghiệp giúp sinh viên kiểm tra mức độ sẵn sàng và phù hợp của bản thân với công việc mình chọn. Thông qua đó, sinh viên có thể tự đánh giá lại kế hoạch của mình, điều chỉnh nếu cần và bước vào thị trường lao động tự tin hơn.

Các điểm dừng đánh giá nghề nghiệp tại VinUni giúp sinh viên thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn.

Định hướng nghề nghiệp đúng đắn giúp mỗi cá nhân tiết kiệm thời gian, tránh chọn sai ngành và mở ra nhiều cơ hội phát triển trong tương lai. Khi hiểu rõ bản thân, nắm bắt xu hướng thị trường và được trải nghiệm thực tế, người học sẽ tự tin hơn trên con đường sự nghiệp.

Tại trường Đại học VinUni, mô hình phát triển nghề nghiệp 5Cs hỗ trợ sinh viên toàn diện từ khám phá, định hướng đến sẵn sàng tham gia thị trường lao động. Đây là nền tảng quan trọng giúp thế hệ trẻ chủ động thích ứng và phát triển bền vững trong bối cảnh mới.