Chính sách phát triển năng lượng mặt trời mái nhà [Cập nhật 2026]

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển năng lượng mới với mục tiêu giảm phát thải và đảm bảo an ninh nguồn điện. Để hiện thực hóa điều này, Chính phủ đã ban hành Nghị định 135/2024/NĐ-CP, mở ra hành lang pháp lý rõ ràng cho mô hình điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu. Bài viết này của VinUni sẽ cung cấp thông tin toàn diện, chính xác về khung pháp lý, phân tích các thay đổi trong chính sách phát triển năng lượng mặt trời và hướng dẫn thực hiện cho các hộ gia đình, doanh nghiệp.

Điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu đang là xu hướng tất yếu theo Nghị định 135/2024/NĐ-CP mới nhất.

1. Khung pháp lý năng lượng mặt trời Việt Nam

Để hiểu rõ cách thức vận hành của thị trường pin năng lượng mặt trời hiện tại, chúng ta cần nhìn lại quá trình phát triển của các văn bản quy phạm pháp luật. Sự thay đổi của chính sách phản ánh mục tiêu quản lý nhà nước chuyển dịch từ giai đoạn khuyến khích đầu tư ồ ạt sang giai đoạn phát triển bền vững và kiểm soát an toàn hệ thống lưới điện.

1.1. Lịch sử các nghị định, thông tư chính

Thị trường điện mặt trời Việt Nam đã trải qua các giai đoạn phát triển gắn liền với các mốc thời gian cụ thể của từng văn bản luật:

• Giai đoạn 2017 – 2019 (Quyết định 11/2017/QĐ-TTg): Đây là giai đoạn khởi phát với cơ chế giá FIT 1 (Feed-in Tariff – cơ chế giá mua điện cố định do Nhà nước Việt Nam ban hành để khuyến khích phát triển năng lượng tái tạo) rất hấp dẫn (9,35 cent/kWh). Chính sách này đã tạo ra làn sóng đầu tư mạnh mẽ vào các dự án điện mặt trời.
• Giai đoạn 2020 (Quyết định 13/2020/QĐ-TTg) vẫn còn hiệu lực pháp lý, nhưng chỉ áp dụng giá FIT 8,38 cent/kWh cho các dự án điện mặt trời nối lưới đã được phê duyệt chủ trương đầu tư trước 23/11/2019 và vận hành thương mại trong giai đoạn 01/7/2019–31/12/2020. Sau 31/12/2020, không còn cơ chế FIT mới được ban hành kịp thời, dẫn đến khoảng trống pháp lý trong việc định giá mua bán điện mặt trời cho các dự án phát triển sau giai đoạn này.
• Giai đoạn 2021 – 2023: Thị trường chững lại do chưa có cơ chế giá mới thay thế giá FIT. Các dự án phát triển trong giai đoạn này chủ yếu phục vụ nhu cầu tự dùng nội bộ mà không phát lên lưới.
• Giai đoạn 2024 – Nay: Sự ra đời của Quy hoạch điện VIII và Nghị định 135/2024/NĐ-CP đã thiết lập hành lang pháp lý mới, định hướng mạnh sang mô hình “tự sản, tự tiêu” cho điện mặt trời mái nhà, trong đó phần sản lượng dư chỉ được bán lên lưới trong giới hạn nhất định.

Lịch sử phát triển chính sách điện mặt trời tại Việt Nam từ giai đoạn giá FIT ưu đãi sang cơ chế tự dùng.

1.2. Vai trò pháp luật thúc đẩy điện mặt trời

Hệ thống pháp luật hiện hành không chỉ đóng vai trò quản lý mà còn là động lực thúc đẩy chuyển dịch năng lượng.

• Thực hiện cam kết quốc tế: Các quy định mới được thiết kế để giúp Việt Nam đạt được cam kết tại COP26 (Hội nghị lần thứ 26 của các Bên tham gia Công ước khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu – UNFCCC) về giảm phát thải khí nhà kính. Việc khuyến khích điện mặt trời mái nhà giúp giảm sự phụ thuộc vào nhiệt điện than.
• Đảm bảo an ninh năng lượng: Quy hoạch điện VIII xác định điện mặt trời mái nhà là nguồn năng lượng ưu tiên phát triển không giới hạn công suất, với điều kiện chi phí hợp lý và tận dụng được lưới điện sẵn có, giảm áp lực đầu tư nguồn điện mới cho Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN – Vietnam Electricity).
• Ổn định hệ thống điện: Các quy định pháp luật hiện nay yêu cầu chặt chẽ về kỹ thuật (như thiết bị Inverter thông minh) để đảm bảo việc tích hợp nguồn điện phân tán không gây quá tải hoặc mất ổn định cho lưới điện quốc gia.

2. Nghị định mới phát triển năng lượng mặt trời

Nghị định 135/2024/NĐ-CP ban hành ngày 22/10/2024 là văn bản pháp lý quan trọng nhất đang có hiệu lực, quy định chi tiết về cơ chế khuyến khích điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu.

2.1. Nội dung cập nhật chính

Nghị định này giải quyết các vướng mắc tồn tại suốt 3 năm (2021-2023) với các nội dung cốt lõi sau:

• Định nghĩa “Tự sản, tự tiêu”: Là điện mặt trời được lắp đặt trên mái nhà của công trình xây dựng để cung cấp điện cho chính nhu cầu của tổ chức, cá nhân đó.
• Quyền phát điện dư thừa lên lưới: Đây là điểm đột phá. Cho phép các hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu (có đấu nối lưới điện quốc gia) được bán phần điện năng dư thừa lên hệ thống điện quốc gia nhưng không quá 20% công suất lắp đặt thực tế.
• Miễn trừ giấy phép: Miễn trừ giấy phép hoạt động điện lực đối với các hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu có công suất lắp đặt thuộc diện quy định (thường là dưới 1.000 kW hoặc theo quy mô cụ thể được hướng dẫn).

Nghị định 135/2024 cho phép bán tối đa 20% sản lượng điện dư thừa lên lưới điện quốc gia.

2.2. Phạm vi và đối tượng áp dụng

Nghị định quy định rõ ràng phạm vi và đối tượng để tránh việc lợi dụng chính sách trục lợi:

• Phạm vi không gian: Áp dụng trên toàn lãnh thổ Việt Nam.
• Đối tượng áp dụng:
  • Hộ gia đình, nhà ở riêng lẻ.
  • Cơ quan công sở, trụ sở hành chính.
  • Khu công nghiệp, cụm công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao, khu kinh tế.
  • Các cơ sở sản xuất kinh doanh, thương mại dịch vụ (nhà xưởng, nhà kho, trung tâm thương mại…).
• Lưu ý: Chính sách này không áp dụng cho các dự án điện mặt trời mặt đất hoặc điện mặt trời nổi chuyên kinh doanh bán điện (Solar Farm).

3. Văn bản pháp lý mới nhất về điện mặt trời

Để thuận tiện cho việc tra cứu và áp dụng, dưới đây là bảng tổng hợp các văn bản pháp lý có hiệu lực cao nhất tính đến đầu năm 2026:

4. Quy định mới về điện mặt trời áp mái 2023

Mặc dù đã bước sang năm 2026, nhưng việc hiểu rõ bối cảnh năm 2023 là cần thiết để thấy rõ sự chuyển dịch. Năm 2023 là giai đoạn “bước đệm” quan trọng khi Quy hoạch điện VIII chính thức được phê duyệt sau nhiều lần điều chỉnh.

4.1. Điểm khác biệt so giai đoạn cũ

Sự khác biệt cơ bản giữa giai đoạn trước 2023 và giai đoạn hiện nay nằm ở mục đích đầu tư:

• Giai đoạn trước (FIT 1, FIT 2): Nhà đầu tư lắp đặt điện mặt trời với mục đích chính là bán điện cho EVN để hưởng giá mua ưu đãi cố định trong 20 năm. Điều này dẫn đến tình trạng phát triển ồ ạt, đôi khi không đồng bộ với khả năng giải tỏa công suất của lưới điện.
• Giai đoạn hiện nay (Hậu FIT): Mục đích chuyển sang tiêu thụ tại chỗ để giảm tiền điện mua từ lưới. Việc bán điện chỉ là phần phụ (xử lý phần dư thừa) chứ không phải nguồn thu chính. Nhà nước không còn khuyến khích đầu tư điện mặt trời mái nhà chỉ để kinh doanh bán điện.

Đầu tư điện mặt trời mái nhà hiện nay tập trung vào mục đích giảm chi phí vận hành cho doanh nghiệp thay vì bán điện.

4.2. Ưu đãi và hỗ trợ triển khai

Trong năm 2023, dù chưa có cơ chế giá bán điện, Chính phủ vẫn duy trì các ưu đãi phi tài chính:

• Hỗ trợ về thủ tục hành chính đơn giản hơn đối với các hệ thống không đấu nối lưới (Zero Export).
• Khuyến khích các doanh nghiệp sử dụng năng lượng xanh để đạt các chứng chỉ quốc tế (như I-REC), tạo lợi thế cạnh tranh khi xuất khẩu hàng hóa sang thị trường Châu Âu (EU) hoặc Mỹ.

5. Cập nhật quy định mái nhà mới nhất

Đây là nội dung trọng tâm mà các cá nhân và tổ chức cần nắm vững để triển khai hệ thống trong năm 2025-2026. Nghị định 135/2024/NĐ-CP đã chính thức cởi trói cho nút thắt “điện dư thừa”.

5.1. Điểm mới nổi bật

Nghị định 135/2024/NĐ-CP đưa ra 3 điểm mới mang tính quyết định:

• Cơ chế mua bán điện dư 20%: Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) hoặc các đơn vị phân phối bán lẻ điện có trách nhiệm mua lại lượng điện dư từ hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu, nhưng khối lượng mua không vượt quá 20% công suất lắp đặt.
• Giới hạn công suất: Tổng công suất phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu phải phù hợp với kế hoạch thực hiện Quy hoạch điện VIII được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt phân bổ cho từng địa phương.
• Cơ chế “0 đồng”: Nếu tổ chức, cá nhân lựa chọn phát điện dư thừa vào lưới điện quốc gia nhưng không thuộc trường hợp được mua bán điện (do vượt quá quy hoạch hoặc không đáp ứng tiêu chuẩn), thì sản lượng điện này sẽ được ghi nhận là 0 đồng (Nhà nước không thanh toán).

5.2. Bán điện EVN và cơ chế thanh toán

Quy định về giá mua điện và phương thức thanh toán đã thay đổi hoàn toàn so với cơ chế giá FIT cố định trước đây:

• Giá mua điện: Giá mua bán điện dư thừa không cố định. Giá này được xác định bằng giá điện năng thị trường bình quân trong năm trước liền kề do đơn vị vận hành hệ thống điện và thị trường điện (NSMO) công bố. Điều này có nghĩa là giá mua sẽ biến động theo thị trường, phản ánh đúng cung cầu.
• Hợp đồng mua bán điện: Hợp đồng mua bán điện đối với phần sản lượng dư thừa có thời hạn tối đa là 05 năm. Sau thời hạn này, hai bên sẽ xem xét gia hạn hoặc ký mới theo quy định tại thời điểm đó.
• Thủ tục thanh toán: Việc thanh toán được thực hiện hàng tháng hoặc theo chu kỳ ghi chỉ số công tơ, dựa trên sản lượng điện dư thừa thực tế phát lên lưới (đã được chốt không quá 20% công suất).

Sơ đồ nguyên lý hoạt động của hệ thống điện mặt trời mái nhà có đấu nối lưới điện theo quy định mới.

5.3. Tác động đến nhà đầu tư, hộ dùng

Chính sách mới tạo ra các tác động đa chiều:

• Đối với hộ gia đình: Giúp giảm chi phí tiền điện sinh hoạt hàng tháng, đặc biệt là các hộ sử dụng nhiều điện vào ban ngày (máy lạnh, thiết bị điện). Phần điện dư bán lại giúp bù đắp một phần chi phí bảo dưỡng hệ thống, dù không mang lại lợi nhuận lớn như trước.
• Đối với doanh nghiệp sản xuất: Đây là nhóm hưởng lợi lớn nhất. Việc lắp đặt giúp doanh nghiệp chủ động nguồn điện, giảm rủi ro thiếu điện trong giờ cao điểm và quan trọng hơn là đạt được tiêu chí “Xanh hóa” sản xuất.
• Lưu ý về tài chính: Thời gian thu hồi vốn sẽ lâu hơn so với giai đoạn giá FIT (trung bình từ 5-7 năm tùy vào mức độ tự tiêu thụ). Nhà đầu tư cần tính toán kỹ tỷ lệ tự dùng; tỷ lệ tự dùng càng cao thì hiệu quả kinh tế càng lớn.

6. Lưu ý thực hiện chính sách mới

Để đảm bảo hệ thống điện mặt trời mái nhà được vận hành hợp pháp và an toàn, chủ đầu tư cần tuân thủ quy trình sau:

• Đăng ký với Sở Công Thương: Trước khi lắp đặt, chủ đầu tư phải đăng ký với Sở Công Thương địa phương để đảm bảo công suất nằm trong hạn mức phân bổ của Quy hoạch điện VIII.
• Thỏa thuận đấu nối: Làm việc với Điện lực địa phương để kiểm tra khả năng tải của lưới điện khu vực và thỏa thuận phương án kỹ thuật đấu nối.
• Yêu cầu về kỹ thuật:
  • Hệ thống phải có thiết bị Inverter đạt chuẩn, có khả năng điều khiển công suất.
  • Tuân thủ nghiêm ngặt quy định về Phòng cháy chữa cháy (PCCC) và an toàn kết cấu xây dựng.
• Nghiệm thu: Sau khi lắp đặt, cần có biên bản nghiệm thu kỹ thuật và ký hợp đồng mua bán điện (nếu có bán điện dư) trước khi vận hành chính thức.
• Hệ thống lưu trữ (Battery): Khuyến khích (nhưng chưa bắt buộc) lắp đặt hệ thống lưu trữ điện năng để tối ưu hóa hiệu quả tự tiêu thụ vào buổi tối hoặc khi mất điện lưới.

Tuân thủ các quy định về an toàn PCCC và sử dụng Inverter đạt chuẩn là điều kiện bắt buộc để nghiệm thu hệ thống.

7. Câu hỏi phổ biến về chính sách

Dưới đây là giải đáp cho các thắc mắc thường gặp của người dân và doanh nghiệp về chính sách mới:

Câu hỏi 1: Tôi có thể lắp đặt điện mặt trời mái nhà công suất lớn hơn nhu cầu sử dụng không?

Trả lời: Bạn có thể lắp đặt, nhưng cần lưu ý: Nhà nước chỉ khuyến khích lắp đặt phù hợp với nhu cầu tự dùng. Nếu lắp vượt quá, phần điện dư phát lên lưới quá 20% công suất sẽ không được thanh toán (giá 0 đồng), gây lãng phí đầu tư. Ngoài ra, công suất lắp đặt phải phù hợp với quy hoạch của địa phương.

Câu hỏi 2: Hệ thống điện mặt trời lắp trước năm 2024 có được bán điện theo giá mới không?

Trả lời: Các hệ thống đã ký hợp đồng giá FIT cũ vẫn tiếp tục thực hiện theo hợp đồng đã ký cho đến hết thời hạn 20 năm. Các hệ thống lắp sau khi giá FIT hết hạn và trước khi có Nghị định 135 (giai đoạn chờ) cần thực hiện thủ tục nghiệm thu và ký hợp đồng mới để được áp dụng cơ chế mua điện dư thừa.

Câu hỏi 3: Lắp điện mặt trời mái nhà có cần xin giấy phép xây dựng không?

Trả lời: Thông thường, việc lắp đặt trên mái nhà hiện hữu được miễn giấy phép xây dựng nếu không làm thay đổi kết cấu chịu lực chính của công trình và đảm bảo an toàn PCCC, môi trường. Tuy nhiên, chủ đầu tư cần thông báo cho cơ quan quản lý xây dựng tại địa phương.

8. Khám phá chương trình Cử nhân Kỹ thuật Điện & Máy tính tại VinUni

Sự phát triển mạnh mẽ của năng lượng tái tạo và các chính sách mới như Nghị định 135/2024/NĐ-CP đã mở ra một thị trường lao động sôi động. Nhu cầu về nhân lực chất lượng cao, am hiểu kỹ thuật hệ thống điện, lưới điện thông minh (Smart Grid) và quản lý năng lượng đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Sinh viên ngành Kỹ thuật Điện tại VinUni được thực hành trên các mô hình năng lượng tái tạo hiện đại

Để đón đầu xu hướng này, trường Đại học VinUni cung cấp chương trình Cử nhân Kỹ thuật Điện & Máy tính với những ưu điểm vượt trội:

• Chương trình chuẩn quốc tế: Được thiết kế dựa trên các tiêu chuẩn giáo dục kỹ thuật hàng đầu thế giới, hợp tác với Đại học Cornell và Đại học Pennsylvania (Mỹ).
• Trọng tâm vào Năng lượng xanh: Sinh viên được trang bị kiến thức chuyên sâu về năng lượng tái tạo, kỹ thuật điều khiển hệ thống điện và phát triển bền vững.
• Cơ hội thực hành: Sinh viên có cơ hội thực tập và làm việc trực tiếp tại các dự án năng lượng của Tập đoàn Vingroup và các đối tác công nghiệp lớn.

Nếu bạn đam mê công nghệ và muốn đóng góp vào tương lai xanh của Việt Nam, chương trình Kỹ thuật Điện & Máy tính tại VinUni là bệ phóng vững chắc cho sự nghiệp của bạn. 

Tìm hiểu thêm về chương trình Cử nhân Kỹ thuật Điện & Máy tính tại https://cecs.vinuni.edu.vn/vi/bac-dai-hoc/chuong-trinh-cu-nhan-ky-thuat-dien/