Người kiến tạo Hệ sinh thái Nghiên cứu và Nhân tài Trí tuệ Nhân tạo tại Việt Nam

Những đổi mới sáng tạo lớn lao thường gắn liền với các phát hiện mang tính đột phá.

Ít được chú ý hơn, nhưng đóng vai trò quan trọng không kém, là những tổ chức tạo tiền đề để các phát hiện đó được ra đời.

Trong hơn ba thập kỷ qua, Giáo sư Dương Nguyên Vũ đã cống hiến sự nghiệp của mình để xây dựng nên những tổ chức như vậy.

Hiện nay, với cương vị là Phó Hiệu trưởng Trường Đại học VinUni, Giáo sư Vũ đang góp phần định hình một trong những nỗ lực đầy hoài bão của Việt Nam nhằm phát triển nhân tài, nâng cao năng lực nghiên cứu và chuẩn bị hành trang cho thế hệ lãnh đạo tương lai trong một kỷ nguyên ngày càng được định hình bởi trí tuệ nhân tạo (AI).

Hành trình của ông trải dài qua nhiều châu lục, lĩnh vực và các thế hệ người học. Dẫu vậy, xuyên suốt sự nghiệp, có một niềm tin trong ông chưa bao giờ thay đổi: sự xuất sắc trong khoa học không thể được tạo nên bởi riêng một cá nhân. Điều đó chỉ xuất hiện khi những con người tài năng được hỗ trợ bởi các tổ chức vững mạnh, một văn hóa học thuật nghiêm túc và những cơ hội để theo đuổi các thách thức có ý nghĩa.

Triết lý đó đã dẫn dắt công việc của ông từ châu Âu đến Singapore và cuối cùng là trở về Việt Nam.

Kiến tạo vượt ranh giới các ngành học

Nền tảng học thuật của Giáo sư Vũ được xây dựng tại Pháp, nơi ông theo học ngành kỹ sư tại Đại học Công nghệ Cầu đường Paris (École Nationale des Ponts et Chaussées), đồng thời nghiên cứu kiến trúc tại Trường Quốc gia Cao cấp Mỹ thuật Paris (École Nationale Súpérieure des Beaux-Arts). Sự kết hợp giữa tính chính xác kỹ thuật và tư duy hệ thống sau này đã trở thành đặc điểm định hình phong cách lãnh đạo của ông.

Năm 1990, ông nhận bằng Tiến sĩ ngành Trí tuệ Nhân tạo, bước chân vào lĩnh vực này từ rất lâu trước khi AI trở thành một ưu tiên mang tính toàn cầu.

Giai đoạn đầu sự nghiệp đã đưa ông đến với EUROCONTROL (Tổ chức An toàn Không lưu Châu Âu), nơi ông đảm nhiệm vị trí Trưởng bộ phận Nghiên cứu Đổi mới kiêm Cố vấn Khoa học Cao cấp. Tại đây, qua việc nghiên cứu các hệ thống hỗ trợ ra quyết định thông minh và các bài toán tối ưu hóa quy mô lớn, ông đã đóng góp vào các nghiên cứu phục vụ cho một trong những môi trường quản lý hoạt động bay phức tạp nhất thế giới.

Trải nghiệm này đã mang lại cho ông một góc nhìn giá trị.

Những đột phá về công nghệ đơn thuần không thể tự làm thay đổi xã hội. Tác động của chúng phụ thuộc vào các hệ sinh thái hỗ trợ nghiên cứu, phát triển nhân tài, sự hợp tác và quá trình triển khai thực tế.

“Sự tiến bộ của công nghệ không chỉ phụ thuộc vào các đột phá khoa học, mà còn dựa vào những tổ chức, nhân tài và nền văn hóa giúp duy trì và nuôi dưỡng chúng.” – Giáo sư Dương Nguyên Vũ

Sự thấu hiểu này sau này đã định hình phần lớn công việc của Giáo sư Vũ trong vai trò lãnh đạo nghiên cứu và giáo dục đại học.

Mở lối cho nhân tài

Sau nhiều năm tích lũy kinh nghiệm quốc tế, Giáo sư Vũ ngày càng trăn trở và tập trung vào một câu hỏi mang tính định hình cho giai đoạn tiếp theo trong sự nghiệp:

Làm thế nào để Việt Nam có thể xây dựng các năng lực khoa học và công nghệ cần thiết cho sự cạnh tranh trong dài hạn?

Câu trả lời của ông không chỉ đơn thuần là đào tạo thêm nhiều sinh viên.

Mà là tạo ra những con đường mới hướng tới sự xuất sắc.

Vào năm 2006, ông đã góp phần tiên phong xây dựng một trong những chương trình đào tạo khoa học máy tính chuẩn quốc tế đầu tiên tại Việt Nam. Bằng việc áp dụng giáo trình toàn cầu, giảng dạy bằng tiếng Anh và tăng cường kết nối với doanh nghiệp, sáng kiến này đã mở rộng cơ hội cho sinh viên Việt Nam tiếp cận với hệ sinh thái công nghệ quốc tế.

Đối với nhiều thế hệ tốt nghiệp, chương trình đã trở thành chiếc cầu nối đưa họ từ Việt Nam ra thế giới.

Vài năm sau đó, ông thành lập Viện John von Neumann, một sáng kiến tiên phong tập trung vào đào tạo nâng cao và nghiên cứu trong các lĩnh vực khoa học tri thức, khoa học dữ liệu, khoa học hệ thống và toán ứng dụng.

Từ rất lâu trước khi trí tuệ nhân tạo trở thành một ưu tiên chiến lược quốc gia, viện nghiên cứu này đã hướng tới việc phát triển năng lực phân tích và xây dựng văn hóa nghiên cứu – những yếu tố ngày càng đóng vai trò quan trọng trong thời đại kỹ thuật số.

Nhìn lại, phần lớn những nỗ lực này đều có một điểm chung: chúng đón đầu các nhu cầu của tương lai trước khi các nhu cầu đó được xã hội nhận thức một cách rộng rãi.

Nâng cao năng lực nghiên cứu trong Kỷ nguyên AI

Giờ đây, tầm nhìn đó vẫn đang được tiếp nối qua công việc của Giáo sư Vũ tại VinUni.

Khi các quốc gia trên thế giới đang đầu tư mạnh mẽ vào trí tuệ nhân tạo, các cuộc thảo luận thường tập trung chủ yếu vào chính công nghệ đó. Tuy nhiên, Giáo sư Vũ luôn nhất quán với quan điểm rằng nhân tài mới là nền tảng quan trọng nhất của sự đổi mới sáng tạo.

Thách thức không nằm ở việc ứng dụng AI một cách đơn thuần.

Mà là chuẩn bị cho con người năng lực sáng tạo, thích ứng và áp dụng AI một cách có trách nhiệm.

Tại VinUni, ông đóng góp vào các sáng kiến kết nối giữa giáo dục, nghiên cứu và tác động thực tế. Sinh viên và các chuyên gia không chỉ được khuyến khích thấu hiểu các công nghệ AI, mà còn được thúc đẩy ứng dụng chúng vào các bài toán thực tế trong y tế, giao thông, sản xuất, phát triển bền vững, đô thị hóa và dịch vụ công.

Mục tiêu không dừng lại ở mức độ thành thạo về mặt kỹ thuật.

Mà là phát triển thế hệ những nhà đổi mới, nhà nghiên cứu, doanh nhân và nhà lãnh đạo tương lai – những người có khả năng định hình cách thức các công nghệ mới nổi đóng góp cho xã hội.

Hướng đi này phản ánh khát vọng của VinUni trong việc trở thành một trường đại học nghiên cứu kết nối toàn cầu, đồng thời đóng góp vào các mục tiêu phát triển ưu tiên trong dài hạn của Việt Nam.

Bằng cách quy tụ đội ngũ giảng viên đẳng cấp quốc tế, xây dựng các mối quan hệ hợp tác chiến lược với doanh nghiệp, đẩy mạnh nghiên cứu liên ngành và kiến tạo môi trường học tập thúc đẩy đổi mới sáng tạo, VinUni hướng tới việc tạo ra không gian lý tưởng để nhân tài và các ý tưởng có thể phát triển mạnh mẽ.

Triết lý về sự bền bỉ

Bên ngoài giảng đường, Giáo sư Vũ còn được biết đến là một trong những người tiên phong của phong trào thể thao ba môn phối hợp (triathlon) tại Việt Nam và là một trong những vận động viên Ironman đầu tiên của đất nước.

Đối với ông, các môn thể thao sức bền không hề tách rời khỏi công việc khoa học.

Cả hai đều đòi hỏi tính kỷ luật, sự kiên cường và một cam kết dài hạn đối với sự tiến bộ.

Những đột phá trong nghiên cứu thường mất nhiều năm.

Việc xây dựng tổ chức phải mất hàng thập kỷ.

Sự kiên trì bền bỉ để hoàn thành một chặng đua Ironman cũng chính là tinh thần cần có trong công việc thầm lặng đầy kiên nhẫn khi phát triển các chương trình giáo dục, bồi đắp văn hóa nghiên cứu và dẫn dắt các thế hệ tương lai.

Niềm tin vào sự nỗ lực bền bỉ này đã định hình phần lớn hành trình sự nghiệp của ông.

Tiến bộ, như cách ông vẫn thường chứng minh qua những ví dụ thực tế, hiếm khi là kết quả của một khoảnh khắc thành công duy nhất. Đó là thành quả của một cam kết kiên định theo thời gian.

Xây dựng nền móng cho thế hệ tương lai

Xuyên suốt sự nghiệp của mình, Giáo sư Vũ đã kinh qua nhiều vai trò: một nhà khoa học, nhà giáo dục, nhà lãnh đạo nghiên cứu và người kiến tạo tổ chức.

Thế nhưng, đóng góp lâu dài nhất của ông có lẽ vượt lên trên bất kỳ danh hiệu hay thành tựu cụ thể nào.

Điều đó được tìm thấy ở những người sinh viên đã trở thành nhà nghiên cứu.

Những nhà nghiên cứu đã trở thành những người đổi mới sáng tạo.

Và những người đổi mới sáng tạo đang tiếp tục kiến tạo nên những tiềm năng mới cho Việt Nam và thế giới.

Khi trí tuệ nhân tạo làm thay đổi sâu sắc các nền kinh tế và xã hội trên toàn cầu, các quốc gia sẽ ngày càng được định nghĩa không chỉ bởi những công nghệ mà họ tiếp nhận, mà còn bởi nguồn nhân tài mà họ nuôi dưỡng.

Đối với Việt Nam, việc củng cố cơ sở hạ tầng nhân tài đó sẽ là một trong những thách thức mang tính định hình trong các thập kỷ tới.

Trong hơn ba mươi năm qua, Giáo sư Dương Nguyên Vũ đã và đang góp phần xây dựng những nền móng vững chắc đó.

Và theo nhiều cách nhìn nhận, đó có lẽ là di sản quan trọng nhất của ông: không phải là một bước đột phá đơn lẻ, mà là một hệ sinh thái được thiết kế để khơi nguồn cho nhiều đột phá tiếp theo.